Welkom!

Begin 2013 is de Stichting Reconstructie Schnitger-orgel Lutherse Kerk Groningen opgericht. Doel van de Stichting is de herbouw van het verloren gegane Schnitger-orgel op de meest oorspronkelijke wijze, op de oostgalerij waar voornamelijk vocaal en instrumentaal gemusiceerd wordt. De oplevering is gepland voor 31 oktober van het Reformatiejaar 2017, precies 500 jaar nadat Maarten Luther zijn 95 stellingen publiceerde en 300 jaar na de uitbreiding van het orgel met een vrij pedaal.

Een verloren orgel

In het jaar 1699 gaf de beroemde Hamburgse orgelbouwer Arp Schnitger 'zijn' Lutherse Gemeente in Groningen1 een tweeklaviersinstrument met hoofdwerk en borstwerk ten geschenke. In 1717 werd - om het orgel te optimeren voor de gegroeide gemeente - volgens een plan van Schnitger een zelfstandig pedaal toegevoegd door meesterknechten uit zijn Groninger werkplaats, Jannes Radeker en Rudolf Garrels. Dit instrument is helaas in 1896 verdwenen toen de firma Petrus van Oeckelen en zonen een nieuw orgel plaatste.

Sinds 2001 kent deze Lutherse Kerk weer een cantatepraktijk, vooral in de zogenaamde cantatediensten. Dit resulteerde in 2006 in de oprichting van het Luthers Bach Ensemble dat de intentie heeft (Bach-)cantates zo getrouw mogelijk volgens de historische tradities uit te voeren. Hiervoor is er een sterke behoefte aan een geschikt begeleidingsinstrument. Door organologisch en musicologisch onderzoek is duidelijk geworden dat Johann Sebastian Bach in zijn werken voornamelijk het 'grote orgel' met vrij pedaal en meerdere manualen als begeleidingsinstrument gebruikte. Zijn door hem geschoolde zoon Carl Philipp Emanuel beschrijft waarom een orgel met 16 voets registers hiervoor onontbeerlijk is. In de verzameling koralen van Johann Sebastian Bach2 schrijft hij onder meer 'daß man sie ohne Pedal nicht spielen kann' ... 'Der seliger Verfasser (J.S.B.) hat wegen des letzteren Umstandes auf ein Sechzehnfüssiges baßirendes Instrument, welches diese Lieder allzeit mitgespielt hat, gesehen'.

Reconstructie

Na zorgvuldig beraad heeft de Stichting de orgelbouwer Bernhardt H. Edskes te Wohlen (Zwitserland) geselecteerd om de reconstructie uit te voeren. Deze geboren Groninger heeft een schat aan kennis omtrent en ervaring met instrumenten van Schnitger. In een reeks toonaangevende restauraties (zoals Nieuw-Scheemda, Uithuizen, Melle en Mariana) en door het maken van een kopie van het Schnitger-orgel van Grasberg (in de Waisenhaus-Kirche te Basel) heeft zijn firma haar grote vakmanschap de afgelopen decennia overtuigend aangetoond.

Uitgangspunt voor de reconstructie is de situatie van 1717 waarbij echter gekozen is voor disponering van een Praestant 8' in plaats van een Praestant 4' als basisregister van het orgel. Bronnenonderzoek leverde de afmetingen en omvang van het voormalige instrument op en verder de verrassende lage toonhoogte (de zogenaamde 'Kammerton', vermeld in het contract met Garrels en Radeker). Deze toonhoogte maakt het orgel bij uitstek geschikt voor het samenspel met barokke instrumenten. De dispositie is via een aantal bronnen overgeleverd. Vanuit praktisch oogpunt is er een separaat continuoklavier gepland waarmee het manuaal vanuit de positie van cantor(-organist) bespeeld kan worden.

Front
Een impressie van het te reconstrueren orgel op de oostgalerij (klik om te vergroten).

ManuaalBorstwerkPedaal
1. Praestant 8'1. Gedekt 8'1. Praestant 8'
2. Holpijp 8'2. Blokfluit 4'2. Bourdon 16'
3. Octaaf 4'3. Octaaf 2'3. Octaaf 4'
4. Siffluit 4'4. Woudfluit 2'4. Mixtuur V-VI
5. Nasat 3'5. Quint 1 1/2'5. Bazuin 16'
6. Octaaf 2'6. Scherp6. Trompet 8'
7. Sesquialter II7. Kromhoorn 8'7. Cornet 2'
8. Mixtuur IV
9. Trompet 8'
10. Vox Humana 8'

Drie afsluiters, tremulant, schuifkoppel, toonhoogte a1 = 415 Hz.

De kast zal worden vervaardigd uit massief eikenhout en voorzien van snijwerk in de stijl van Jan de Rijk. Zij sluit daarmee goed aan op het interieur van de kerk. Het zal zeer waarschijnlijk mogelijk zijn originele door Jan de Rijk gesneden beelden van musicerende engeltjes op het orgel terug te plaatsen. Deze zijn vermoedelijk afkomstig van het Schnitger-orgel en via de firma Van Oeckelen op hun orgel in Appelscha beland. Dit orgel wordt momenteel gedemonteerd en de beelden zijn beschikbaar.


Een foto van één van beide beeldjes.
De ondertoetsen worden belegd met buxushout, de boventoetsen worden vervaardigd uit massief ebbenhout. De geraamde kosten voor het hele project bedragen EUR 565.000,00. De Stichting verwacht de benodigde middelen bijeen te kunnen brengen via giften van fondsen en particulieren (de Stichting beschikt over een ANBI-status), subsidies en door het tegen betaling laten 'adopteren' van de pijpen van het orgel.

Waarom nú dit project?

  • Arp Schnitger wordt alom gezien als de 'Stradivarius onder de orgelbouwers'. Zijn werk zal worden genomineerd voor de UNESCO werelderfgoedlijst. Er is echter van hem in Nederland helaas geen enkel orgel bewaard gebleven van het type Hoofdwerk - Borstwerk - Pedaal. Het te bouwen orgel vormt zo een waardevolle en unieke toevoeging aan het orgelbestand in Stad en Ommeland.
  • Dit is hét moment, 500 jaar na de Reformatie en 300 jaar na de ombouw van het oorspronkelijke orgel. De overlevering van het originele contract in de archieven gekoppeld aan de beschikbaarheid van een orgelbouwer met uitgelezen kennis en ervaring bieden een prachtige kans om tot een optimale reconstructie te komen, tot in de kleinste details volgens de bouwwijze van Schnitger. Hierdoor zal tevens een wezenlijke bijdrage geleverd worden aan nader onderzoek naar het werk van Schnitger op het gebied van o.a. materiaal, legeringen, arbeidsmethodes en gereedschapsgebruik en de instandhouding van de ambachtelijke orgelbouw.
  • De toonhoogte van a1=415 Hz maakt het orgel ideaal voor het samenspel met barokke instrumenten en ensembles. Het gebruik van een groot orgel bij de uitvoering van cantates is een oude praktijk die sterk in opkomst is, getuige bijvoorbeeld het 'All of Bach'-project van de Nederlandse Bachvereniging. Tevens kan Musica Antiqua Nova met dit orgel een extra dimensie geven aan haar oude muziek serie in de Lutherse Kerk.

1. Hier kerkten Schnitger (wanneer hij in Groningen verbleef), zijn medewerkers en zijn opvolgers. Albertus Anthoni Hinsz is in deze kerk begraven.
2. Door Carl Philipp Emanuel uitgegeven met een eigen voorwoord (Leipzig, Johann Gottlob Emanuel Breitkopf, 1784).